1920-1990
Οι Κυκλάδες, των οποίων η Μήλος ορίζει το νοτιοδυτικό τους άκρο, σύμφωνα με την απογραφή της 12 ης Μαρτίου 1861 είχαν πληθυσμό 118.530 για να καταλήξουν το 1981 στις 87.531 μόλις ψυχές. Αυτή η ανησυχητική δημογραφική αποδυνάμωση οφείλεται σε πολλές αιτίες, όπως στην σχετικά περιορισμένη έκταση γης, στον καταμερισμό εργασίας, στις διαδικασίες παραγωγής κ.λ.π. Μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους ο κοινωνικός μετασχηματισμός στον ελληνικό χώρο άλλαξε τις συνιστώσες του. Η ταχύτατη αύξηση της πρωτεύουσας της Αθήνας, είναι το εντυπωσιακότερο γνώρισμα της αστικής διαμόρφωσης της χώρας. Προς τα εδώ πορεύεται σημαντικότατο ποσοστό των μετακινούμενων Κυκλαδιτών. Στην απόφασή τους συνηγόρησαν και συνηγορούν η ενασχόληση των ανδρών με την θάλασσα και τη ναυτιλία, τα δισεπίλυτα προβλήματα Υγείας-Παιδείας και η αίσθηση ότι δεν είναι πολύ απομακρυσμένοι από τα νησιά.

Όπως σας είναι γνωστό, στα νοτιοανατολικά παράλια της Αττικής, στο Λαύριο, στα μέσα περίπου της δεκαετίας του 1860-1870 αρχίζουν να επαναλειτουργούν τα μεταλλεία. Η πρώτη ελληνική αμιγώς βιομηχανική πόλη, το νεώτερο Λαύριο δημιουργείται. Εδώ εγκαθίστανται πολλοί Μηλιοί και μάλιστα συγκροτούν στην Καμάριζα τη δική τους συνοικία.

•  Τον Δεκέμβριο του 1901 οι συμπατριώτες μας ιδρύουν τον «Σύνδεσμο Μηλίων Λαυρίου» με σκοπούς «α' την συγκέντρωσιν των μελών και αδελφικής αρμονίαν αυτών και β' την σύστασιν ταμείου φιλανθρωπικού δια την προς τα άπορα και ατυχήσαντα εκ θεομηνίας μέλη αυτού επικουρίαν και περίθαλψιν…»

•  Οχτώ μήνες αργότερα, τον Δεκαπενταύγουστο του 1902, πραγματοποιείται εκδρομή στη Μήλο. Πρόκειται για μία αυθόρμητη κίνηση φιλοπατρίας. Την ίδια παράδοση , δηλαδή την ολιγοήμερη εκδρομική επιστροφή στις καταγωγικές ρίζες, θα συνεχίσουν και οι μεταγενέστεροι Μηλέϊκοι Σύλλογοι .

•  Από το Λαύριο αρκετές οικογένειες συμπολιτών μετοικούν στον Πειραιά, στη συνοικία της Αγία Σοφίας. Αυτό συμβαίνει γύρω στα 1910. Είναι η εποχή που η πειραϊκή παροικία-σποραδικά στην αρχή, πυκνότερα στη συνέχεια- συγκεντρώνει Μηλιούς από τρία διαφορετικά κυρίως σημεία : από τη Λάρυμνα, από το Λαύριο, από το νησί.

Η συγκατοίκηση τους πυκνώνει σημαντικά το 1917-1919. Μεθοδολογικά ορθό, νομίζω, είναι να την παρακολουθήσουμε, διακρίνοντας την προσωρινή εγκατάσταση όταν οι συμπατριώτες δεν είχαν ακόμη ιδιόκτητα κατά κανόνα σπίτια, από την μόνιμη- όταν αποκτούν. Στη συνοικία της Αγίας Σοφίας Πειραιώς, στη διασταύρωση των οδών Μαυρομιχάλη (τότε Πλούτωνος) και Μεθώνης, υπήρχε χυτήριο με χαρακτηριστικό μία καμπάνα. Πολύ κοντά σ'αυτό το χυτήριο ενοικιάζονταν φτηνά δωμάτια-αρχικά καταλύματα των συμπολιτών. Οι Μηλιοί της Αγίας Σοφίας έμειναν μόνιμα κυρίως στις οδούς Αρτεμισίου, Μεθώνης, Γκούρα, Αγίου Όρους, Θεσσαλονίκης και με την πάροδο του χρόνου συγκροτούν πυκνή παροικιακή κυψέλη . Εδώ, στα 1949 μετά από ενέργειες του Συνδέσμου Μηλίων _προεδρία Γεωργίου Ξυδού-μετονομάζεται τμήμα της οδού Γκούρα σε Μήλου.

Η Μικρασιατική Καταστροφή σφραγίζει την πορεία του Ελληνισμού και τον συρρικνώνει βίαια στη δυτική πλευρά του Αιγαίου και στα νησιά του Αρχιπελάγους. Η έλευση και η εγκατάσταση των προσφύγων στα Ταμπούρια-Κερατσίνι εντείνει τη στροφή του οικιστικού ενδιαφέροντος των Μηλίων και προς την περιοχή αυτή. Στο Κερατσίνι η εγκατάσταση τους κλιμακώνεται στη δεύτερη φάση του Μεσοπολέμου (1932-1940) διευρύνεται δε ακόμη περισσότερο αργότερα. Η παροικία της Αμφιάλης εξάλλου οργανώνεται μετά το 1950.

Στον Πειραιά γίνονται και οι περισσότερες συναντήσεις των συμπολιτών στις καθημερινές «εστίες» επικοινωνίας, τα καφενεία. Στο καφενείο του Ανδρέα Κεντρωτά, κάτω στο λιμάνι, πήγαιναν οι Μηλιοί, οι διαμένοντες στο νότιο τμήμα του Πειραιώς. Όσοι, πάλι, κατοικούσαν στο βόρειο μέρος περνούσαν τις ελεύθερες ώρες τους στο καφενείο του Αντώνη Κώστα στην οδό Μεθώνης και Πλούτωνος. Επειδή τότε υπήρχαν μεγάλες οικονομικές δυσκολίες, όταν κάποιος φτωχός ή άπορος ασθενής ερχόταν από τη Μήλο και πέθαινε εδώ, τα έξοδα της κηδείας του ή της αποστολής του σορού του στο νησί συγκεντρώνονταν με πρόχειρο έρανο στο καφενείο. Κάποιοι από τους θαμώνες του –οι περισσότεροι από αυτούς σύντομα θα πρωταγωνιστήσουν στον Σύνδεσμο-σκέφτηκαν πως θα ήταν καλύτερα να συστηματοποιήσουν και να επεκτείνουν υπό μορφή Συλλόγου την αλληλοβοηθητική τους διάθεση. Έτσι, συγκροτούν τον Οκτώβριο του 1920 τον «Σύνδεσμο των Απανταχού Μηλίων» με την συμπληρωματική επωνυμία «Η Αγία Σοφία», επωνυμία εμπνευσμένη όχι από την ομώνυμη συνοικία του Πειραιά, αλλά σε ανάμνηση του ισχυρότατου σεισμού που έπληξε τη Μήλο ανήμερα της γιορτής της Αγίας, στις 17 Σεπτεμβρίου 1918.

Οι άνθρωποι που πήραν τότε την τύχη του Συνδέσμου στα χέρια τους στις δημόσιες και ιδιωτικές τους επαφές ενίσχυσαν και ενισχύθηκαν από τα ερεθίσματα της κοινής καταγωγής, από τους σπινθήρες νοσταλγίας που προκύπτουν από την προστριβή του εσωτερικού τους κόσμου πάνω στα φανερώματα της κοινωνικής πραγματικότητας. Στην Α' Γενική Συνέλευση εγκρίνεται και το αρχικό του Συνδέσμου καταστατικό (άρθρο 39 απόφαση Πρωτοδικείου Πειραιώς 1021//23.6.1924 καταστατικό που τροποποιείται και αναγνωρίζεται από το αρμόδιο Πρωτοδικείο (απόφαση 1116/1954) επί Προεδρίας Ελευθερίου Ν. Δεληγιαννάκη. Σύμφωνα με το πρώτο-δυσεύρετο σήμερα- καταστατικό «Ο Σύνδεσμος κέκτηται ιδίαν σφραγίδα φέρουσαν εν τω μέσω τον Ποσειδώνα » (άρθρο 37) παράσταση που κατά την τροποποίηση του καταστατικού αντικαθίσταται με την «Αγίαν Σοφίαν» (άρθρο 39) ταυτόχρονα δε, η πατριωτική αλληλεγγύη επεκτείνεται σε όλους γενικά τους Μηλίους (άρθρο 2γ).

Αμέσως μετά την ίδρυση του Συνδέσμου βασικό μέλημα του Διοικητικού Συμβουλίου του ήταν η εγγραφή του μεγαλυτέρου δυνατού αριθμού μελών . Μετά από λίγο βεβαιώνεται το άπλωμά του, η εξακτίνωσή του, αλλού με περισσότερη επιτυχία και αλλού με σχετική προθυμία, στον Βοτανικό, Ρουφ, Αθήνα, στο Λαύριο και Καμάριζα, στην Καβάλα, Βόλο, Σύρο. Στην εφημερίδα «Μήλος» του Γιαννούλη Βήχου συχνά φιλοξενούνται ανακοινώσεις εγγραφής νέων μελών και ενισχύσεων οικονομικών.

Τον Αύγουστο του 1924 η Διοίκηση του Συνδέσμου τονίζει:

“Νομίζοντες ότι είναι καιρός να επικαλεσθώμεν την οικονομικήν βοήθειαν των εν τω εξωτερικώ, ιδίως των εν Αμερική, πατριωτών μας απευθυνόμεθα προς αυτούς, πεπεισμένοι εις τα πατριωτικά των αισθήματα και τους παρακαλούμεν όπως σπεύσουν όλοι να έλθωσι αρωγοί…» Η έννοια της σφαιρικής συναισθηματικής κάλυψης των εκτός Μήλου Μηλίων λαμβάνει καθαρότερη μορφή. Η υποστήριξη των μεταναστών μας από το Σουέζ, Κλήβελαντ και Νέα Υόρκη παρέχει μήνυμα ελπίδας. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι ενώ το 1924 τα μέλη του Συνδέσμου είναι τριακόσια, μετά το 1930 στο μητρώο του καταγράφονται 800 ονόματα. Τα οκτακόσια αυτά μέλη είναι όλοι άνδρες. Ίσως χρειάζεται να αναφερθεί εδώ ότι στα 1925 ο τότε γενικός γραμματεύς Ιάκωβος Αρμένης είχε εισηγηθεί την εγγραφή «ως μελών Κυριών και Δεσποινίδων της νήσου μας και ότι σπουδαίως ήθελεν ενισχύσει η συμβολή αυτών τον Σύνδεσμον…» Οι γενικότερες, όμως, κοινωνικές συνθήκες δεν ευνοούσαν τότε μία τέτοια προοπτική. Αυτό θα συμβεί μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο (άρθρα 6, 12 του τροποποιημένου καταστατικού). Και για να έχουμε μέτρο κρίσης και σύγκρισης υπενθυμίζεται ότι το δικαίωμα της συμμετοχής σε βουλευτικές εκλογές οι Ελληνίδες θα ασκήσουν στο σύνολό τους το 1956. Οι πρώτες συμπολίτισσες που εισέρχονται στο Δ.Σ. του Συνδέσμου το 1955 είναι η Κορίνα Καβαλιέρου (αντιπρόεδρος), Χρυσούλα Κυρίτση (έφορος) και Σοφία Κωνσταντινιάδου (ειδικός γραμματεύς).

Μέσα στους βασικούς στόχους των ανθρώπων του Συνδέσμου ήταν ευθύς εξ αρχής «η ίδρυσις κέντρου ενώσεως και επικοινωνίας αποβλέποντος εις την σύσφιξιν των πατριωτικών δεσμών και αμοιβαίαν υποστήριξιν των μελών αυτού» Ωστόσο, για να λάβει σάρκα και οστά το όραμα χρειάστηκε να περάσουν πολλά χρόνια. Η μεν πρόθεση, λοιπόν διαρκής, το δε ταμείο ασθενές. Διαφορετικές απόψεις για το ποια κίνηση θα ήταν ορθότερη επικρατούσαν κατά καιρούς άλλοτε , πρώτα να συγκεντρωθούν τα χρήματα κι άλλοτε να βρεθεί πρώτα ο χώρος. Τελικά επί προεδρείας Εμμανουήλ Θ. Νίνου, τον οποίο αργότερα η Γ.Σ. του Συνδέσμου ανακήρυξε Επίτιμο Πρόεδρο, ο Σύνδεσμος κόβει το γόρδιο στεγαστικό του δεσμό. Η επιγραφή η αναρτημένη στην αίθουσα της οδού Βιτωλίων 20 αναφέρει επιγραμματικά: « H παρούσα αίθουσα απεκτήθη τη φροντίδι των εκάστοτε διοικήσεων του Συνδέσμου και ηγοράσθη την 29 Αυγούστου 1970 επί του κάτωθι Διοικητικού Συμβουλίου…». Τον Μάϊο του 1987, εξάλλου, εγκαινιάζεται επί προεδρίας Μιχαήλ Ευάγ. Βήχου η «Λέσχη Μηλίων» του Συνδέσμου στο Πασαλιμάνι (Ζέας 145) σε ενοικιαζόμενο όροφο νεοκλασσικού κτιρίου· εκεί συνεδριάζει από τότε το Δ.Σ. και εκεί γίνονται διάφορες εκδηλώσεις.

Το απολογιστικό κείμενο των 70 χρόνων του Συνδέσμου, για το οποίο νύξεις μόνο αποτιμώνται, καταχωρήθηκε στη μνήμη και στη συνείδησή μας, περιγράφεται δε και διασώζεται, ως γραπτή μαρτυρία στο βαθμό που η πράξη παίρνει τη μορφή του λόγου, στα πρακτικά των Δ.Σ. και των Γενικών Συνελεύσεων του, στις σελίδες, στις ειδήσεις και στα άρθρα των τοπικών εφημερίδων.

Όσο επιτρέπουν τα όρια μιας εισήγησης καλούμαστε να σταθούμε συνολικά στις δραστηριότητες του Συνδέσμου. Έχω τη γνώμη ότι μάλλον θα διασπούσε την προσοχή μας να απαριθμήσουμε χρονιά προς χρονιά το τι έγινε. Ας επιχειρήσουμε, όμως, να ανιστορήσουμε τη συλλογική δράση κατά θέματα και τομείς. Αυτή η έκθεση των πεπραγμένων μπορεί να μην βοηθήσει να δούμε ένα «δένδρο» απ'όλες του τις πλευρές, αλλά από την άλλη, ίσως δεν υπάρχει μεγάλος κίνδυνος να χαθεί όλο το «δάσος».

Με την ίδρυση του Συνδέσμου διευρύνεται πλέον στις ανοιχτές γεωγραφικές συντεταγμένες η αντίληψη της «μεγάλης οικογένειας» , όπου ο ανήμπορος συμπολίτης δεν είναι δυνατόν ν'αποτελεί ασήμαντη ή περιθωριοποιημένη μονάδα και όπου ο σύλλογος σε μεγάλο μέρος της ζωής του θεωρεί βασικό τομέα ευθύνης του την αλληλεγγύη, την περίθαλψη των εχόντων χρεία, την οικονομική και ηθική συμπαράσταση των μελών του και των οικογενειών τους όταν αρρωστήσουν ή όταν καταστούν ανίκανα προς εργασία, βοήθεια που σταδιακά εναγκαλίζεται κι άλλους αναξιοπαθούντες συμπατριώτες. Πολλοί είναι οι δικοί μας άνθρωποι -συγκεκριμένα μέτρησα 689- που είτε σε Αθήνα-Πειραιά, είτε στον βράχο μας σε δύσκολες στιγμές της ζωής τους ενισχύθηκαν, παρά το φτωχό ταμείο του Συνδέσμου, οικονομικά· οι περισσότεροι (429) πριν από το 1940, εποχή που οι κοινωνικές ασφαλίσεις στη χώρα μας είναι ως θεσμός ανύπαρκτος ή σε εμβρυώδη κατάσταση.

Παράλληλα, με την παροχή των μικρών επιδομάτων, γίνονται κι άλλες προσπάθειες για την ανακούφιση των πασχόντων. Στο τελευταίο διάστημα του Μεσοπολέμου επιχειρεί -χωρίς να το πετύχει-να του δοθεί από Νοσοκομείο του Πειραιά μία κλίνη για τους Μηλίους αθενείς. Αργότερα ο Σύνδεσμος διευκολύνει την εισαγωγή φτωχών συμπολιτών προς νοσηλεία στο Ζάννειο Νοσοκομείο και στο Κρατικό Νικαίας. Αναλαμβάνει, επίσης, μέχρι το 1939 τη μισθοδοσία ιατρού για τα άπορα μέλη. Αφιλοκερδώς θα προσφέρει και τις δικές του υπηρεσίες ο συμπολίτης ιατρός Γ.Τσιρώνης, όταν είναι αντιπρόεδρος του Συνδέσμου (1950-1951), ενώ επί Προεδρίας Μανώλη Ν. Μαρκαντώνη διέθεσε την προϋπολογιζόμενη δαπάνη για τον πλήρη εξοπλισμό ενός δωματίου στο ανεγειρόμενο Γηροκομείο Μήλου .

Κοινά παραδεκτό είναι πως η Εκκλησία πρέπει να αποτελεί κοινό τόπο λατρείας και ταπείνωσης. Προϋποθέτει ευλάβεια, αυθυπέρβαση της ατομικότητας, προϋποθέτει τον άνθρωπο ως ενεργό παρουσία, υπαρκτική σχέση και κοινωνική δυναμική. Όσοι, λοιπόν, βρίσκονται μακριά από το νησί και τις γενέθλιες ενορίες τους ένιωσαν την ανάγκη να τις ενισχύσουν με όποιον τρόπο τους απέμενε . Σε αυτό, νομίζω, αποσκοπούν και οι αλλεπάλληλες συμμετοχές του Συνδέσμου σε εράνους, επισκευές και κτιριακές βελτιώσεις ενοριακών ναών της Μήλου, η έκκληση του για τον ευπρεπισμό του Νεκροταφείου των επάνω χωριών, οι προσφορές του στις εκκλησίες των Πολλωνίων, οι δωρεές του σε ναϋδρια του νησιού.

Με σαφή και κατηγορηματικό τρόπο το άρθρο 3 του Καταστατικού αναφέρει ότι ο σκοπός του Συνδέσμου επιδιώκεται και «δια της εκτελέσεως παντός κοινωφελούς και θρησκευτικού έργου εν τη ιδιαιτέρα πατρίδι των μελών αυτού» . Και είναι αλήθεια ότι η πρακτική του Συνδέσμου υπηρέτησε την καταστατική εντολή όχι μόνο με τα εκκλησιαστικά, αλλά και με τα οδικά , τα λουτρικά και ποικίλα έργα που πραγματοποίησε ή πρότεινε ή προώθησε ή ενίσχυσε ο Σύνδεσμος.

Η επιτάχυνση της ανάπτυξης της Μήλου, οι παραστάσεις στα Υπουργεία, η συμπαράσταση στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, η διευκόλυνση της οδικής επικοινωνίας στο νησί, τα διαβήματα στις αρμόδιες Αρχές για μια καλύτερη ακτοπλοϊκή συγκοινωνία, η συμβολή στον ηλεκτροφωτισμό του Αεροδρομίου (1980), οι υδροδοτικές φροντίδες, το τουριστικό ενδιαφέρον εκκινούν απ'αυτήν την πρόθεση. Ιδιαίτερη μνεία, κατά τη γνώμη μου, χρειάζεται να γίνει και σε άλλες συγκεκριμένες περιπτώσεις.

Ο Σύνδεσμος: α) εκπονεί προϋπολογισμό και συμβάλλει στην κατασκευή του μώλου στο Κλίμα, β) προσφέρει χρήματα στην κοινότητα Τρυπητής για τη διεύρυνση της πλατείας της και για τους δρόμους της Σκοινωπής και του Κλίματος,γ) συνεπικουρεί στην προώθηση του πολεοδομικού σχεδίου Αδάμαντα (1964) δ) δημιουργεί επί Προεδρίας Δεληγιαννάκη πάρκο στον Αδάμαντα (1958) και Κέντρο Παιδικής Χαράς σε χώρο της κοινότητας Πέρα Τριοβασάλου (1960). Οι μεγαλύτεροι στην ηλικία συμπατριώτες, τέλος, θα θυμούνται ότι παλιά για να διευκολύνεται η άντληση νερού από τα πηγάδια και να εξασφαλίζεται η ποσιμότητά του χρησιμοποιήθηκαν αντλίες, μερικές από τις οποίες προμήθευσε ο Σύνδεσμος.

Το Μάϊο του 1923, ο Σύνδεσμος εκτιμώντας ότι επιβάλλεται να αξιοποιηθούν οι ιαματικές πηγές της Μήλου εξαιτείται από το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας την άδεια να επισκευάσει τα λουτρά της Αλυκής. Τοπογραφικά διαγράμματα γίνονται, προκηρύσσεται μειοδοτικός διαγωνισμός, χρήματα συλλέγονται, αναγνωρίζεται επίσημα η θεραπευτικότητά τους και μετά από μία εξαετία εντοιχίζεται επιτόπου η ακόλουθη επιγραφή: T α Λουτρά «ανηγέρθησαν εν έτει 1929 πρωτοβουλία και δαπάναις του Συνδέσμου Μηλίων η “ A γία Σοφία” συνεισφορά και άλλων».

Με την περιοχή της Αλυκής συσχετίζεται κι άλλη μια δραστηριότητα, η αποξήρανση του έλους. Ελώδεις συγκεντρώσεις υπήρχαν και παλιότερα στο χώρο εκείνο. Ο Ανδρέας Λεντάκης, παρουσιάζοντας την περιγραφή της Μήλου από τον περιηγητή C . Savary , που επισκέφθηκε το νησί στα 1781, μεταφράζει και το σημείο εκείνο που κάνει λόγο για τα λιμνάζοντα ύδατα:”…τα νερά που μένουν στάσιμα στις κοιλάδες και λιμνάζουν μολύνοντας τον αέρα με τις αναθυμιάσεις των σαπισμένων χόρτων. Και οι αλυκές που πολλαπλασιάστηκαν απ'την έλλειψη φροντίδας αναδίνουνε παρόμοια δυσωδία. Προσθέστε σ'αυτά και τις θειώδεις αναθυμιάσεις…οι Μηλιοί υποφέρουν από άγριους πυρετούς εννιά μήνες το χρόνο”. Στον 20ό αιώνα η «αναζωπύρωση» του έλους, «που οφείλεται εις τα ανορυχθέντα έργα προς εκμετάλλευσιν της αλυκής δι'ων το ρεύμα των ξηρποτάμων της χώρας και ιδία του Λούλου μετεστρέφη» σε συνδυασμό με γειτονικές και περιφερειακές επιβαρύνσεις στάσιμων νερών, έδρασε έτσι ώστε «επιδημία κακοήθους ελονοσίας επεξετάθη εντός διετίας σταθερώ τω βήματι, καταλαβούσα πάσαν γωνίαν κατωκημένην». Ο Σύνδεσμος επιδίδει αρμοδίως ψήφισμα (εισήγηση Μένη Παπαγεωργίου) ζητά και με την σύμπραξη κι άλλων παραγόντων, πετυχαίνει την οριστική αποξήρανση των ελών «εφ'όσον μάλιστα τα έλη είναι δημιούργημα δημοσίων έργων, ήτοι των αλυκών Μήλου».

Το νεοκλασσικό κτίριο στο οποίο στεγάζεται σήμερα το Αρχαιολογικό Μουσείο Μήλου, τα λεγόμενα «Καταστήματα» έχει τη δική του ιστορία. Μια οφειλή του Δήμου για ξυλουργικές εργασίες και «η βουλιμία κάποιου σημαίνοντος προσώπου του νησιού» οδήγησε σε δικαστική μακρόχρονη διεκδίκηση της ιδιοκτησίας του. Τελικά (1929), νικήτρια εξήλθε η τοπική Αυτοδιοίκηση. Η εφημερίδα «Μήλος» του Γιαννούλη Βήχου έγραψε στις 15 Οκτωβρίου 1927: “Θεωρούμεν εν τέλει καθήκοντος μας να παραθέσωμεν δύο ιστορικά έγγραφα εις τα οποία καταφαίνεται ότι και ο εν Πειραιεί Σύνδεσμος των Μηλίων και το Κοινοτικόν Συμβούλιον Πλάκας μετά μεγάλου ενθουσιασμού συνεσπειρώθησαν περί τον πατριώτη κ. Γ.Δροσόπουλον, που διεξήγαγε τον όλο δικαστικό αγώνα με δικές του δαπάνες.

Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Σύνδεσμος θα επιχειρήσει, από την πλευρά του, να προωθήσει άμεσα πλέον την υπόθεση του τουρισμού. Συγκροτεί μαζί με την Ένωση Μηλίων «Επιτροπή Τουρισμού Αθηνών-Πειραιώς», επιχορηγεί τη συσταθείσα τουριστική επιτροπή Μήλου και επιδιώκει να δημιουργηθεί ξενώνας στο νησί· αγοράζει μάλιστα και αποστέλλει στη Μήλο μέρος του εξοπλισμού του. Η συγκεκριμένη φιλοδοξία δεν θα ευοδωθεί, όμως ένα δυναμικότερο ξεκίνημα ως νοοτροπία και οικονομική διάσταση μάλλον γίνεται. Το λόγο από εκεί και πέρα είχε και έχει- όπως άλλωστε πρέπει- η τοπική κοινωνία.

Το διδακτηριακό ζήτημα αποτελεί πρόβλημα της εκπαίδευσης. Ανατρέχοντας στο παρελθόν, εύκολα αντιλαμβανόμαστε ότι τότε ήταν πολύ ζωτικότερο -και μάλιστα σε ένα Κυκλαδονήσι, στη Μήλο- όταν άλλες ήταν οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, περιορισμένες για πολλούς λόγους οι κρατικές δυνατότητες, όταν διαφορετικές ήταν οι αντιλήψεις, η νοοτροπία γενικότερα, περί μορφωτικών αγαθών και παιδείας.

Με χρήματα του Συνδέσμου επισκευάστηκε το Σχολείο Θηλέων Πλάκας. Εκεί, όμως, που η προσφορά ήταν σημαντικότερη είναι η ανάληψη παμμηλιακού εράνου, για την αποπεράτωση του για χρόνια ημιτελούς Διδακτηρίου Πλάκας , εκείνου του κτιρίου που μετά την αποπεράτωση του στέγασε το Δημοτικό της Σχολείο. Σπεύδει, επίσης, να ενισχύσει επισκευές-συμπληρώσεως των σχολικών κτιρίων Τριοβασάλων, Τρυπητής, Πολλωνίων.

Το Μάϊο του 1963 συμμετέχει οικονομικά στην αγορά οικοπέδου από την Κοινότητα Πλάκας προκειμένου να ανεγερθεί το κτίριο του Γυμνασίου Μήλου και δύο χρόνια αργότερα αγοράζει Εγκυκλοπαιδικό λεξικό για τους μαθητές του. Ο Σύνδεσμος αποστέλλει σο νησί για τις μαθητικές ανάγκες κινηματογραφική μηχανή (1936) και σε συνεργασία με τους διδασκάλους εφοδιάζει τα Δημοτικά της Μήλου, στα χρονικά διαστήματα 1958-1961, 1970-1972 με ελλείποντα έπιπλα, χάρτες και λοιπό εποπτικό υλικό.

Η πνευματική αγωγή συνιστά μια όψη της ένταξης του ανθρώπου στην κοινωνία. Στο πολυσύνθετο σύστημα παραγωγών και καταναλώσεων, καλείται το κάθε άτομο να παίξει τον επαγγελματικό του ρόλο, ρόλο που διεκπεραιώνει καλύτερα με αρτιότερη ειδίκευση. Αφουγκραζόμενος ο Σύνδεσμος την αγωνία των συμπατριωτών μας αναλαμβάνει την ηθική συμπαράσταση και υλική ενίσχυση της Σχολής Αργαλειών Μήλου (1953), φροντίζει για την δωρεάν φοίτηση δυο ατόμων στην Αγροτική Σχολή Βέλλου Κορινθίας, δύο στη Σχολή Μελισσοκομίας Θεσσαλονίκης, τεσσάρων σε νυκτερινές Τεχνικές Σχολές και υπέρ των δέκα ατόμων στις Ιδιωτικές Πειραϊκές Σχολές Εμπορικού Ναυτικού.

Στην εκπαιδευτική πολιτική του Συνδέσμου καταγράφονται, παράλληλα, οι γιορτές με προσφορά δώρων στους μικρούς του φίλους το Πάσχα στη Μήλο και τα Χριστούγεννα στον Πειραιά προσμετρώντας δε και άλλες κινήσεις, όπως: α) η συνδρομή στην έκδοση της Μαθητικής Εφημερίδας του Δημοτικού Σχολείου Τριοβασάλων και στην ετήσια εκδρομή των τελειοφοίτων του Γυμνασίου Μήλου, β) η συμπαράστασή του στην προσπάθεια να εισαχθούν σε ειδικό ίδρυμα δύο αποκλίνοντα του κανονικού παιδιά και γ) η αποστολή αριθμού ημερολογίων στα Δημοτικά της Μήλου για την οικονομική τους ενίσχυση. Ας πούμε, εδώ, ότι ο Σύνδεσμος κυκλοφορεί μετά την κατοχή τα ημερολόγια, των οποίων η ποικιλότροπη σημασία και αξία δικαιώθηκε μέσα στο χρόνο.

Όταν αναλογιστούμε ότι η παιδεία- στην ευρύτερη διάστασή της-παρέχεται όχι μόνο στο Σχολείο αλλά και στην κοινωνία, που ανάλογα με τις βλέψεις και την ποιότητά της λαμβάνει θέση, κατανοούμε ότι με τη θέσπιση μαθητικών βραβείων , ο Σύνδεσμος προσδοκά σε μία εκπαιδευτική και πατριωτική αγωγή, ακόμη και όταν οι συγκεκριμένες γνώσεις των σπουδαστών ξεπεραστούν από τους ίδιους και τους καιρούς. Επιδοκιμάζει, λοιπόν, και επίσημα αναγνωρίζει τις αξιόλογες σχολικές επιδόσεις από τα Αριστεία σε μαθητές της Μήλου το 1925 μέχρι το ετήσιο βραβείο (1965) για τον πρώτο μαθητή του Γυμνασίου Μήλου εις μνήμη του εν ενεργεία, αποθανόντος Προέδρου του Ελευθ. Δεληγιαννάκη, μέχρι τους επαίνους, αρχές της προηγούμενης δεκαετίας, για τους πρώτους μαθητές Κλασσικής και Θετικής Κατεύθυνσης στο νησί και τους τρεις πρώτους συμπολίτες μαθητές του Γυμνασίου-Λυκείου και Τεχνικών Σχολών Αθήνας και Πειραιά.

Παιδαγωγικό (και όχι μόνο) ενδιαφέρον παρουσιάζει το βραβείο που αποφασίζεται τον Απρίλιο του 1954 να δοθεί στο Σχολείο το οποίο θα διακρινόταν στην δενδροφύτευση. Η ενέργεια αυτή του Συνδέσμου δεν είναι τυχαία και μετέωρη. ΄Ερχεται ύστερα από έμπρακτη προς όλους παρότρυνσή του για τη βελτίωση της γεωπονικής κατάστασης της Μήλου. Εννοώ, κυρίως, την αποστολή 10.000 καλλωπιστικών δενδρυλλίων στα 1925-1927, την ίδρυση παραρτήματος του Γεωργικού Συνεταιρισμού στον Αδάμαντα και την αποστολή 12.000 άλλων δενδρυλλίων επί προεδρίας Γεωργίου Ξυδού.

Η τροφοδότηση στενότερων σχέσεων του Συνδέσμου με τη νεολαία της Μήλου μέσω του αθλητισμού αρχίζει από τότε που για πρώτη φορά τον Μάϊο του 1930, στο Δ.Σ. ρίπτεται η ιδέα της ίδρυσης Γυμναστηρίου . Πολλές ιδέες για την εύρεση χρημάτων διατυπώνονται, χοροεσπερίδα στο θέατρο «ΟΛΥΜΠΙΑ», επί προεδρίας Αντώνη Κυρίτση διοργανώνεται, ποικίλες κινητοποιήσεις γίνονται, όμως δυσμενείς, όπως ο Πόλεμος, συγκυρίες προέκυψαν και τελικά το Γυμναστήριο θεμελιώνεται πολύ αργότερα, προς το τέλος της δεκαετίας του '60. Ο Σύλλογος του Πειραιά, από την πλευρά του, συνέδραμε στην αγορά του οικοπέδου.

Σύνδεσμος χωρίς συνεργασία δεν νοείται. Και άσκηση χωρίς συναγωνισμό και άμιλλα δεν είναι κατά πάντα ολοκληρωμένη. Συμμετέχοντας σε πραγματικά αξιόλογες τοπικές πρωτοβουλίες, συμπαρίσταται στον Προοδευτικό Όμιλο Αδάμαντος στη διοργάνωση Κολυμβητικών Αγώνων, αθλοθετεί κύπελλα και ενισχύει οικονομικά , πριν 30 χρόνια στα πρώτα τους βήματα τον «Παμμηλιακό» και τον «Γέρακα». Ο αθλητισμός στον αγώνα για τη βελτίωση του ανθρώπου.

Από την αναδίφηση των πηγών αντλούνται για τον Σύνδεσμο πληροφορίες ευρύτερου επιμορφωτικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Την άνοιξη του 1927, όταν κυκλοφορεί η «Ιστορία της νήσου Μήλου» ανακηρύσσει τον συγγραφέα της Ιωσήφ Χατζιδάκη επίτιμο μέλος του για τη μεγάλη προσφορά στην πατρίδα. Σε ένδειξη εξάλλου τιμητικής συμπαράστασης στο συγγραφικό μόχθο άλλων (κυρίως) Μηλίων ερευνητών προμηθεύεται ένα συμβολικό αριθμό νεοεκδιδόμενων βιβλίων τους και το 1953 συνεκδίδει με την Ένωση Μηλίων τις «Κατακόμβες της Μήλου» του Θ. Σπεράντσα.

Υπό την αιγίδα του Συνδέσμου διοργανώνονται ή συνδιοργανώνονται το 1932 ομιλία του γιατρού Βασιλείου Μάλλη, απαγγελία από τον ραψωδό Ι.Ταβουλάρη ομηρικών αποσπασμάτων, το 1979 ομιλία του Ζ. Βάου για την Αφροδίτη της Μήλου και το 1989 βραδιά Λόγου και Τέχνης για τον παπά της Αγάπης και της Ελπίδας, τον παπαΓιώργη Πυρουνάκη.

Παράλληλα, διαθέτει χρηματικό ποσό για τη βράβευση έργων Μηλίων Λογοτεχνών, διευκολύνει οικονομικά την κάθοδο στο νησί (1977) του θιάσου της Έλσας Βεργή, χρηματοδοτεί ταινία του Τάσου Πετρή με θέμα την ομορφιά και τη φυσιογνωμία της Μήλου, συνδράμει ηθικά και υλικά τις έρευνες στη Μήλο της Σπηλαιολογικής Εταιρείας Ελλάδος και αναλαμβάνει πλήρως τη μεταφορά στο νησί από τον Πειραιά, του εκμαγείου που κατασκευάστηκε στο Παρίσι με πρωτοβουλία του στρατηγού Γιάννη Χαλκουτσάκη και έξοδα της Τουριστικής Επιτροπής Μήλου(1961).

Είναι γεγονός πως μέχρι το 1925 Ηρώο στο νησί δεν υπήρχε. Μια έλλειψη πραγματικά σοβαρή, την οποία έκαναν να φαντάζει σοβαρότερη οι παλαιότερες θυσίες αλλά και ο φόρος αίματος των 107 τέκνων της Μήλου που έπεσαν στην πολεμική περίοδο 1912-1922. Το κενό της απόδοσης της οφειλόμενης ευγνωμοσύνης έρχεται να υπογραμμίσει με άρθρο του ο πρώην Πρόεδρος του Συνδέσμου αρχίατρος, Βασίλειος Μάλλης.

Ο Σύνδεσμος με ενθουσιασμό υιοθετεί την πρόταση και στην έκκληση που απευθύνει προς τους όπου Γης Μηλιούς τονίζει: …Από τα ιερά κόκαλα των Ελλήνων μαρτύρων …που είναι τα σκορπισμένα στην Μακεδονία, στην Ήπειρο, στο Σαγγάριο θα ξεχωρίσουμε νοερά των ηρωικών συμπατριωτών μας και φανταστικά πάλι θα τα συνάξωμε σωρό στην αυλή του νέου σχολείου της πρωτευούσης μας ή όπου αλλού αποφασίση ένα Μηλέϊκο δημοψήφισμα … Σύντομα συγκεντρώνονται χρήματα απ'όλον τον κόσμο, η κατασκευή του μνημείου πάνω σε σχέδια κατ' αρχήν του Ν.Περράκη προχωρεί και από το Δημοψήφισμα το οποίο διεξάγεται, προέκυψε ότι προτιμότερος τόπος για να στηθεί ήταν η πλατεία των ημιτελών σχολείων Πλάκας.

Δεν είχαν περάσει ούτε δύο χρόνια από τη ρίψη της ιδέας και τον Αύγουστο του 1927 τ'αποκαλυπτήρια του Ηρώου γίνονται. Και μάλιστα, επ'ευκαιρία αυτών και γι' αυτά πραγματοποιείται παλλαϊκή εκδρομή στη Μήλο.

Οι οργανωμένες και εν σώματι κάθοδοι στη Μήλο, οι εκδρομές σ'αυτήν με την σκεπή των πατριωτικών σωματείων συνεχίζονται με κάποια συχνότητα και μετά τον πόλεμο, αργότερα ελαχιστοποιούνται, για να γίνει σχετικά πρόσφατα μια εκ νέου προσπάθεια από την Εκτελεστική Επιτροπή Κατακομβών Μήλου σε συνεργασία με τον Πανελλήνιο Σύλλογο των Φίλων Κατακομβών Μήλου, την Ένωση και τον Σύνδεσμο Μηλίων τον Ιούνιο του 1979.Η συγκεκριμένη όμως, κίνηση ατόνησε μετά από μια πενταετία. Ευχής έργο θα ήταν η εξόρμηση που έγινε από τα πατριωτικά σωματεία, πέρσι τον Ιούνιο, όταν και η συμμετοχή των συμπολιτών ήταν μαζικότερη, να συνεχιστεί και να διευρυνθεί.

Μέσα στα γιγάντια αλλά και απάνθρωπα μεγαλοαστικά κέντρα των καιρών μας η ψυχή των ανθρώπων μέσα στο πλήθος γίνεται ερημική, η σχέση με ό,τι πάτριο συνήθως αποδυναμώνεται. Αυτόν τον κίνδυνο επιδιώκει εμπειρικά να απομακρύνει ο Σύνδεσμος με την στρατηγική της τέλεσης ποικίλων εκδηλώσεων που είναι γνήσιες ευκαιρίες, αφορμές αυθεντικές για την συνάντηση και την ψυχαγωγία των συμπολιτών. Σ' αυτές τις ολιγόωρες συλλογικές συνάξεις, αισθήματα, μνήμες και συγκινήσεις προσφέρουν πηγαία «αναπνοή Μήλο»: Σουαρέδες αποκριάτικοι, μερικές φορές τα κάλαντα, η κοπή της βασιλόπιτας και οι ετήσιοι χοροί, λαχειοφόρες αγορές, οι υπέρ τους εκατόν τριάντα (130) φυσιολατρικοί περίπατοι , μονοήμερες και πολυήμερες εκδρομές , επιπλέον δε και οι τέσσερις (4) γιορτές κρασιού στη Μήλο- με τη συνεργασία τοπικών συλλόγων-γιορτές που άρχισαν επί Προεδρίας Φρ. Ράμφου.

Στα προπολεμικά , ιδιαίτερα, χρόνια η θρησκευτική γιορτή του Συνδέσμου εξελισσόταν σε πραγματικά ημερήσια πανδαισία. Διαβάζουμε σε δημοσιεύματα εκείνης της εποχής: « Την 8 ην π.μ. προηγουμένης της σημαίας εγένετο η εκκίνησις εκ των Γραφείων του Συνδέσμου ακολουθούντων πλείστων συμπολιτών μετά των οικογενειών του. Ευθύς ως η συνοδεία εισήλθεν εις τον ναόν (του Αγ. Γεωργίου Κερατσινίου) ήρχισεν η λειτουργία…

Ακολούθως συνεγκεντρώθησαν όλοι εις το ευρύτατον υπόστεγον του αυλογύρου, όπου» το λόγο λαμβάνει ο Ιωάννης Γ. Ζούλιας –πρώτος Πρόεδρος του Συνδέσμου-και λέγει: «Φανταστήτε ότι εάν την στιγμήν ταύτην ομίλουν τα χώματα, ασφαλώς θ'ακούγαμεν τα βουνά της προσφιλούς μας πατρίδος να σκιρτούν από χωρά δια την συγκένρτωσίν μας ταύτην… Εντός της αυλής τον παν προσέλαβε καθαρώς Μηλέικη όψιν…πλήρης αναπαράστασις του πανηγυριού της Χώρας ή των Αγίων Αναργύρων…Σε λίγο ο χορός άναψε…Εν τω μεταξύ καταφθάνουν και άλλοι· όλοι προσέρχονται από τας Αθήνας και τον Πειραιά…». Μία ατμόσφαιρα πραγματικά πατριωτικής σύμπνοιας .

Αυτή η ψυχολογική προσέγγιση βεβαιώνεται σε πολλούς τομείς μέχρι σήμερα. Το 1930, ως γνωστόν, ιδρύεται η Ένωσις των εν Αθήναις Μηλίων .

Πολύ σύντομα και στην πράξη ο ρόλος του κάθε σωματείου φαίνεται να διαμορφώνεται, οι επιρροές και οι κινήσεις τους, επίσης φυσιολογικά πλέον, η ανάγκη, η επιθυμία, η κοινή-όπου κι όποτε χρειάστηκε-δράση, η αρχή της ισοτιμίας κατέστησε χρόνο με το χρόνο τα δύο σωματεία αδελφά . Διοικητικά Συμβούλια και οι Μηλιοί Αθήνας-Πειραιά, αρκετοί από τους οποίους είναι μέλη και των δύο Συλλόγων, προώθησαν και προωθούν την συνεργασία. Μερικές κοινές εκδρομές, κάποιες κοινές συσκέψεις και εκδηλώσεις, συνδιαβήματα σε Δημόσιες Αρχές και Υπηρεσίες, δημόσιες σχέσεις και κοινωνικές επαφές αποτυπώνουν την πραγματικότητα.

Λίγο μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, το 1948, ιδρύεται στη Νέα Υόρκη ο Αλληλοβοηθητικός Σύλλογος Μηλίων «Η Αφροδίτη» και εγγράφει αμέσως ως μέλη του ογδόντα έξι (86) Μηλιούς μόνιμα εκεί εγκατεστημένους. Ο Σύνδεσμος των Απανταχού Μηλίων χωρίς χρονοτριβή έρχεται σε επαφή με τον Σύλλογο της Αμερικής και συνπρογραμματίζουν δραστηριότητες. Αναφέρομαι, συγκεκριμένα , στην αποστολή χρημάτων από την Αμερική και τη διάθεσή τους μέσω του Συνδέσμου σε άπορους συμπολίτες, στη διάθεση με τον ίδιο τρόπο μεγάλων ποσοτήτων στρεπτομυκίνης, στην συγκρότηση πτέρυγας βιβλιοθήκης του Γυμνασίου Μήλου.

Οι πάροικοι του Πειραιά και οι μετανάστες της Αμερικής δεν παραλείπουν ν'αλλάξουν ευχές και χαιρετισμούς, όποτε η περίσταση το απαιτεί. Όταν, για παράδειγμα, στις 8 Μαρτίου του 1952, γίνεται στη Νέα Υόρκη επίσημη χοροεσπερίδα, ο Πρόεδρος του Συνδέσμου, Γεώργιος Βήχος, αποστέλλει εκ μέρους του Δ.Σ. και των μελών του Συνδέσμου «θερμόν αδελφικόν ασπασμόν». Η όλη εκδήλωση είχε μεγάλη επιτυχία και εισηγητής της βραδιάς ήταν σε ηλικία 24 ετών, ο σημερινός πρεσβευτής των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ελλάδα Μήλιος εκ μητρός κ. Μιχαήλ Σωτήρχος .

Μέσα σε πνεύμα φιλίας, συντροφικότητας και αλληλοσεβασμού διαμορφώθηκαν οι σχέσεις του Συνδέσμου με όλα τ'άλλα Σωματεία εντός και εκτός Μήλου , που το καθένα με το δικό του τρόπο και αντίληψη προασπίζει τα συμφέροντα της ιδιαίτερής μας πατρίδας.

Ασφαλώς, όσο απαραίτητη για τη βιολογική ύπαρξη του ατόμου είναι η αναπνοή, η υγεία και η ικανοποίηση των βασικών του αναγκών, άλλο τόσο αναγκαία για την ψυχοπνευματική συγκρότηση ενός ανθρώπου, ενός λαού, μιας κοινωνίας είναι η κληροδότηση αξιών και αρχών, η παράδοση της μνήμης και της εμπειρίας., η κατανόηση της συνέχειας, μιας συνέχειας που συνειδητοποιεί και συνειδητοποιείται κοντά στις ρίζες και τον χρόνο, κοντά στον τόπο και τη σημασία του. Και ο Σύνδεσμος αυτήν την πείρα της ζωής του θέλησε να ανακοινώσει, αυτόν τον απόηχο των δραστηριοτήτων του να μεταδώσει.

Πέρα από τη δικαιολογημένη συγκίνηση που προκαλεί η ιστόρηση των αναμνήσεων και των στιγμών, είναι βέβαιη η συντελεστικότητα της μελέτης του παρελθόντος στην αναγνώριση και στον προσδιορισμό της πατριωτικής και της ευρύτερα κοινωνικής μας ταυτότητας. Η έρευνα και η γνώση της φυσιογνωμίας του ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΤΩΝ ΑΠΑΝΤΑΧΟΥ ΜΗΛΙΩΝ είναι ενδιαφέρουσα και αξιοποιήσιμη, αφού στης ζωής την πορεία «σε κάθε γεγονός ολόκληρη η ιστορία, ολόκληρος ο άνθρωπος ενσωματώνονται κι ύστερα αποκαλύπτονται».

Αν ο Σύνδεσμος παράβλεπε ότι ο μόνος τρόπος γόνιμης επικοινωνίας με τους Μηλιούς και τη Μήλο δεν είναι η τυπική, η απρόσωπη, η ευκαιριακή επαφή, τότε ασφαλώς οι στόχοι του θα ήταν αποσπασματικοί, η νοοτροπία του θα είχε εγκλωβιστεί στη λογική ότι μόνο εκείνος γνωρίζει την αλήθεια, η προσφορά του θα στερείτο τοπικού και ανθρωπιστικού αντικρύσματος . Στην περίπτωση όμως αυτή βυθισμένος στην αυταρέσκειά του θα είχε προ πολλού οδηγηθεί στην αδράνεια και την ακινησία.

Αν ο Σύνδεσμος δεν είχε εξελιχθεί στη διάρκεια του μακρού χρόνου με όλες εκείνες τις καλές, τις μέτριες και τις πολύ καλές στιγμές που διαπιστώνονται σε κάθε ζώντα οργανισμό, τότε θα ήταν μάλλον χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο η αναζήτηση των διαπιστευτηρίων του, τότε θα ήταν μάλλον χωρίς προοπτική η εκτίμηση τη οπτικής και της πράξης του. Και ασφαλώς μια παρόμοια σκέψη είναι μακριά από τις προθέσεις μας, μακριά από τη συνείδηση της μηλέϊκης κοινής γνώμης.

Σε τελευταία ανάλυση, αν κάποτε πιστευόταν ότι ο αριθμός 7 έχει συμβολικό χαρακτήρα, τότε τα 70 χρόνια του Συνδέσμου (10*7) είναι πολλαπλασίως σημαντικά. Σ'ένα χρονικό μεταίχμιο, σε μια γενέθλια κορύφωση πολυετίας, γίνεται εμφανέστερη η ανάγκη της πλατιάς συσπείρωσης, η ανάγκη ανάληψης νέων πρωτοβουλιών, η ανάγκη της πολυδιάστατης συμβολής. Η υπόθεση του Συνδέσμου είναι υπόθεση δημόσια και ιδιωτική. Δημόσια, γιατί η λειτουργία του αφορά τον μηλικό χώρο ευρύτερα. Και ταυτόχρονα, ιδιωτική γιατί η πορεία εκείνου που έμπρακτα συμμετέχει στους προβληματισμούς και στις ενέργειες του Συνδέσμου, σε υπολογίσιμο βαθμό συμπίπτει με την τύχη του συνόλου, με τη τροφοδότηση και ενδυνάμωση του πατριωτικού ιστού.

Ένας παμπάλαιος-ξεχασμένος ίσως- λόγος λέγει: «Όταν δεν ξέρεις που θες να πας, δεν έχει σημασία από πού φυσάει». Τα παλαιότερα μέλη του Συνδέσμου και Διοικήσεις του κατέθεσαν τη μαρτυρία τους. Από εδώ και στο εξής, η ιστορία θα αποτιμήσει, όπως είναι φυσικό, τις επιλογές και τις κατευθύνσεις, την πλεύση του παρόντος Δ.Σ. αλλά και των μελλόντων, την συμβολή και την συνευθύνη όλων μας. Παμμηλιακή ευχή και προσδοκία αυτή η ετυμηγορία να είναι αποδεδειγμένα θετική.

(από την ομιλία του Χαρ. Μπαμπούνη, Επίκουρου Καθηγητή Νεώτερης Ελληνικής Ιστορίας Πανεπιστημίου Αθηνών , στις 19 Νοεμβρίου 1990 στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, για τα εβδομήντα χρόνια δράσης του Συνδέσμου)